ROE สูงแปลว่าบริษัทเก่งจริงไหม? ใช้ DuPont แยกกำไรกับภาระหนี้
เห็นบริษัทหนึ่ง ROE 40% อีกบริษัท 20% แล้วสรุปว่าแห่งแรกบริหารดีกว่าสองเท่าได้ไหม? ยังไม่ได้ เพราะตัวหารคือส่วนของผู้ถือหุ้น และตัวหารนี้อาจเล็กลงได้จากโครงสร้างเงินทุน

ROE วัดกำไรเทียบกับเงินทุนทางบัญชี ไม่ได้วัดคุณภาพทั้งหมด
ROE (Return on Equity) คืออัตราผลตอบแทนต่อส่วนของผู้ถือหุ้น คำนวณโดยนำกำไรสุทธิสำหรับผู้ถือหุ้นที่เกี่ยวข้องหารด้วยส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ยในช่วงเดียวกัน แล้วคูณ 100 เพื่อแสดงเป็นเปอร์เซ็นต์ ในที่นี้ใช้ ROE ของผู้ถือหุ้นรวมตามฐานกำไรสุทธิที่สอดคล้องกัน หากวัดเฉพาะผู้ถือหุ้นสามัญ ต้องปรับกำไรและส่วนทุนให้เป็นของผู้ถือหุ้นกลุ่มเดียวกัน
สูตรพื้นฐาน: ROE = กำไรสุทธิ ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ย × 100
ส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ยแบบง่าย = (ยอดต้นงวด + ยอดปลายงวด) ÷ 2 แต่ถ้ามีเพิ่มทุนหรือซื้อหุ้นคืนจำนวนมากระหว่างงวด ค่าเฉลี่ยสองจุดอาจแทนเงินทุนที่ใช้ตลอดปีได้ไม่ดี ควรดูรายละเอียดและวิธีคำนวณของผู้รายงานก่อนเทียบตัวเลข
ส่วนของผู้ถือหุ้นคือส่วนต่างระหว่างสินทรัพย์กับหนี้สินตามงบดุล โดยสมการบัญชีคือ สินทรัพย์ = หนี้สิน + ส่วนของผู้ถือหุ้น ตามคู่มืออ่านงบของ สำนักงาน ก.ล.ต. สหรัฐฯ (SEC) ดังนั้น ROE สูงอาจเกิดจากกำไรมากขึ้น หรือจากส่วนของผู้ถือหุ้นที่เป็นตัวหารเล็กลงก็ได้
ตัวอย่างสมมติ: กำไรเท่ากัน แต่ ROE 20% กับ 40%
สมมติบริษัท A และ B มีรายได้และกำไรสุทธิในหนึ่งปีเท่ากัน สินทรัพย์รวมเท่ากัน แต่แหล่งเงินทุนต่างกัน หน่วยในตารางคือ ล้านบาท และสมมติว่ามูลค่าสินทรัพย์กับส่วนของผู้ถือหุ้นต้นปีและปลายปีเท่ากัน เพื่อให้ใช้ตัวเลขในตารางเป็นค่าเฉลี่ยได้โดยตรง
| รายการ | บริษัท A | บริษัท B |
|---|---|---|
| รายได้ทั้งปี | 1,000 | 1,000 |
| กำไรสุทธิทั้งปี | 100 | 100 |
| สินทรัพย์รวมเฉลี่ย | 1,000 | 1,000 |
| ส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ย | 500 | 250 |
| หนี้สินรวมตามงบดุล | 500 | 750 |
| ROE | 20% | 40% |
ตรวจเลขได้ทันที: A = 100 ÷ 500 × 100 = 20%; B = 100 ÷ 250 × 100 = 40% ทั้งสองบริษัทมีกำไร 100 ล้านบาทเท่ากัน B ไม่ได้ทำกำไรมากกว่า เพียงมีส่วนของผู้ถือหุ้นน้อยกว่าเมื่อเทียบกับสินทรัพย์
คำว่า “หนี้สินรวม” ในตารางครอบคลุมภาระผูกพันทางบัญชีหลายประเภท ไม่ได้แปลว่าเป็นเงินกู้ที่เสียดอกเบี้ยทั้งหมด จึงยังสรุปไม่ได้ว่า B มีต้นทุนดอกเบี้ยมากกว่า A เท่าใด ต้องเปิดหมายเหตุประกอบงบดูหนี้ที่มีดอกเบี้ยและเงื่อนไขการชำระเพิ่มเติม
นี่เป็นการแยกผลทางคณิตศาสตร์โดยกำหนดกำไรสุทธิหลังดอกเบี้ยและภาษีให้เท่ากัน ไม่ใช่การทดลองว่ากู้เพิ่มแล้วกำไรจะคงเดิม ในธุรกิจจริง ดอกเบี้ยอาจลดกำไร และผลขาดทุนเมื่อเทียบกับทุนเจ้าของก็อาจรุนแรงขึ้นตามโครงสร้างเงินทุน
สูตร DuPont ช่วยแยกว่า ROE มาจากอะไร
การแยกแบบ DuPont สามปัจจัยเขียนได้ว่า ROE = อัตรากำไรสุทธิ × อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ × ตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้น ผลคูณเป็นอัตราส่วน ให้คูณ 100 อีกครั้งเมื่อต้องการแสดงเป็นเปอร์เซ็นต์ โดยใช้ฐานเวลาและตัวเลขเฉลี่ยให้สอดคล้องกัน แนวคิดนี้อธิบายไว้ใน คู่มือ Equity Multiplier และ DuPont Analysis
- อัตรากำไรสุทธิ: กำไรสุทธิ ÷ รายได้ บอกว่าขาย 100 บาท เหลือกำไรเท่าไร
- อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์: รายได้ ÷ สินทรัพย์เฉลี่ย บอกว่าทรัพย์สินสร้างยอดขายได้กี่เท่า
- ตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้น: สินทรัพย์เฉลี่ย ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ย บอกระดับการใช้เงินทุนที่ไม่ใช่ส่วนผู้ถือหุ้นร่วมกับทุนเจ้าของ
สำหรับ A: (100 ÷ 1,000) × (1,000 ÷ 1,000) × (1,000 ÷ 500) = 0.10 × 1 × 2 = 20% ส่วน B: 0.10 × 1 × 4 = 40% ผลต่างทั้งหมดในตัวอย่างนี้จึงมาจากตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้น ไม่ใช่อัตรากำไรหรือความสามารถสร้างยอดขายจากสินทรัพย์
ตรวจความสอดคล้องได้ด้วยการตัดรายได้และสินทรัพย์เฉลี่ยที่อยู่ทั้งตัวตั้งและตัวหารออก ผลจึงเหลือกำไรสุทธิ ÷ ส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ย อย่าปัดแต่ละปัจจัยเร็วเกินไป เพราะผลคูณอาจคลาดเคลื่อนจาก ROE ที่คำนวณตรง ตัวเลขในตัวอย่างนี้ลงตัวจึงไม่ต้องปัดเศษ
อ่าน ROE ให้ครบ ต้องดูตัวหารและเงินสดด้วย
- ตรวจงวดให้ตรงกัน: ใช้กำไรทั้งปีเทียบกับส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ยต้น–ปลายปี อย่านำกำไรหนึ่งไตรมาสหารทุนปลายปีแล้วเทียบกับ ROE รายปีโดยไม่ปรับฐาน
- ตรวจชนิดของกำไรและทุน: ในงบรวมให้พิจารณากำไรและส่วนของผู้ถือหุ้นที่เป็นของผู้ถือหุ้นบริษัทใหญ่ให้สอดคล้องกัน
- ดูหนี้สินและดอกเบี้ย: แยกหนี้สินรวมจากหนี้ที่มีดอกเบี้ย ตรวจความสามารถจ่ายดอกเบี้ยและกำหนดชำระหนี้
- ดูงบกระแสเงินสด: กำไรสุทธิไม่ได้เท่ากับเงินสดจากการดำเนินงานเสมอไป ตาม คู่มือ SEC
- เทียบกิจการคล้ายกัน: ธุรกิจที่ต้องลงทุนสินทรัพย์หนักกับธุรกิจบริการอาจมีอัตราหมุนเวียนและโครงสร้างทุนต่างกันมาก
กรณีที่ ROE อาจชวนให้เข้าใจผิด
ถ้าส่วนของผู้ถือหุ้นใกล้ศูนย์ ROE อาจสูงผิดปกติจากตัวหารเล็กมาก และถ้าส่วนของผู้ถือหุ้นติดลบ ROE แบบทั่วไปอาจไม่เหมาะใช้เทียบกิจการ เช่น ขาดทุนหารด้วยทุนติดลบอาจได้อัตราส่วนบวก ทั้งที่บริษัทไม่ได้ทำกำไร การซื้อหุ้นคืน การขาดทุนสะสม หรือการปรับมูลค่าทางบัญชีล้วนเปลี่ยนฐานทุนได้โดยไม่ใช่การเพิ่มประสิทธิภาพการขายโดยตรง
ใช้ ROE ดูแนวโน้มหลายงวดและแยกสามองค์ประกอบ เพื่อถามว่าค่าที่สูงขึ้นมาจากกำไรที่ดีขึ้นหรือทุนทางบัญชีที่เล็กลง ROE ไม่ใช่ผลตอบแทนจากราคาหุ้นที่ผู้ลงทุนจะได้รับ และไม่ได้ทำนายผลตอบแทนในอนาคต
หากสนใจว่าตัวหารอีกชนิดทำให้กำไรต่อหุ้นดูดีขึ้นได้อย่างไร อ่าน หุ้นซื้อคืนกับ EPS ที่โตแม้กำไรรวมไม่เพิ่ม ส่วนการไล่ดูเงินสดจริงต่อจากกำไร อ่าน งบกระแสเงินสดสามกิจกรรม ทั้งสองเรื่องช่วยต่อบริบท แต่ไม่ได้ใช้แทนการแยก ROE ด้วย DuPont
อย่าดูแค่ ROE สูง ให้ถามว่าอะไรทำให้สูง
ฝึกกรณีที่อัตราส่วนชวนเข้าใจผิด: สมมติบริษัทขาดทุนสุทธิ 20 ล้านบาทและส่วนของผู้ถือหุ้นเฉลี่ยติดลบ 100 ล้านบาท การหาร −20 ÷ −100 × 100 ได้บวก 20% ทางคณิตศาสตร์ แต่ไม่ใช่กำไรหรือหลักฐานว่าบริษัททำผลงานเท่าบริษัท A ในตัวอย่าง ควรเขียนค่าต้นทางและระบุว่าทุนติดลบทำให้ ROE ไม่เหมาะใช้จัดอันดับ แล้วตรวจสาเหตุขาดทุน ทุน และภาระหนี้ต่อ
เมื่อตัวเลข ROE ของสองบริษัทต่างกัน ลองคำนวณอัตรากำไรสุทธิ อัตราหมุนเวียนสินทรัพย์ และตัวคูณส่วนของผู้ถือหุ้นด้วยสูตรเดียวกัน หากต่างกันที่ตัวคูณทุนเป็นหลัก ให้เปิดงบดุลและหมายเหตุหนี้สินต่อก่อนสรุปคุณภาพธุรกิจ
แหล่งข้อมูล
- U.S. SEC: Beginners’ Guide to Financial Statements
- Corporate Finance Institute: Equity Multiplier and DuPont Analysis
ตรวจเอกสารต้นทางวันที่ 15 ตุลาคม 2569 ตามเวลาไทย บทความให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำซื้อขายหุ้น ตัวเลขทุกตัวเป็นสมมติและใช้หน่วยล้านบาท โดยสมมติว่าสินทรัพย์และส่วนผู้ถือหุ้นต้นงวดเท่าปลายงวดเพื่อให้เห็นสูตรชัดเจน ไม่ใช่ข้อมูลบริษัทจดทะเบียนจริง